इयत्ता १० वीच्या मराठी परीक्षेत आत्मकथन लेखन हा उपयोजित लेखन विभागातील ८ गुणांचा आणि महत्त्वाचा प्रश्न असतो. आत्मकथनपर निबंधात दिलेल्या मुद्द्यांच्या आधारे एखाद्या व्यक्तीचे, वस्तूचे किंवा संकल्पनेचे स्वतःच्या दृष्टिकोनातून अनुभव मांडायचे असतात. योग्य रचना आणि सोपी भाषा वापरल्यास आत्मकथन लेखनात चांगले गुण मिळवणे सोपे जाते.
Table of Contents
आत्मकथन म्हणजे काय?
आत्मकथन म्हणजे एखाद्या व्यक्तीने, वस्तूने किंवा संकल्पनेने स्वतःबद्दल सांगितलेली कथा.
यामध्ये लेखन पहिल्या पुरुषी (मी) केले जाते.
उदा.
– “मी एक झाड आहे…”
– “मी एक पुस्तक आहे…”
– “मी एक मोबाईल फोन आहे…”
आत्मकथन लेखनाची वैशिष्ट्ये
- लेखन पहिल्या पुरुषी असते
- दिलेले सर्व मुद्दे समाविष्ट करणे आवश्यक
- भाषा सोपी, सरळ आणि भावपूर्ण असावी
- अनुभव, भावना आणि संदेश असावा
मुद्द्यांवर आधारित आत्मकथन कसे लिहावे?
परीक्षेत आत्मकथन निबंध लिहण्यासाठी काही मुद्दे दिलेले असतात. त्या मुद्द्यांचा क्रम बदलू नये.
लेखनाची रचना
प्रस्तावना
स्वतःची ओळख करून देणे
(मी कोण आहे, कुठे आहे, कशासाठी वापरले जाते इ.)
मुख्य भाग
दिलेल्या मुद्द्यांवर आधारित अनुभव, फायदे-तोटे, भावना
समारोप
अनुभवातून मिळालेला संदेश किंवा भावना
आत्मकथन लेखनासाठी महत्त्वाच्या सूचना
- दिलेले सर्व मुद्दे वापरणे अनिवार्य
- मुद्द्यांचा क्रम पाळणे
- अनावश्यक माहिती टाळणे
- शुद्धलेखनाकडे लक्ष देणे
- भाषा साधी ठेवणे
नमुना आत्मकथन (मुद्द्यांवर आधारित)
प्रश्न :
दिलेल्या मुद्द्यांच्या आधारे “मी एक झाड” या विषयावर आत्मकथन लिहा. (गुण ८)
मुद्दे :
– माझी ओळख
– मानवासाठी माझे महत्त्व
– माझे होणारे नुकसान
– माझी अपेक्षा
मी झाड बोलत आहे…
शहराच्या गजबजलेल्या रस्त्यावर दिवसभर माणसांची धावपळ सुरू असते. प्रत्येकजण आपल्या कामात मग्न असतो. पण उन्हाची तीव्रता वाढली की अनेक पावले आपोआप माझ्या सावलीकडे वळतात. तेव्हा मला कळते की मी केवळ झाड नसून अनेकांचा आधार आहे.
अनेक वर्षांपासून मी याच ठिकाणी उभा आहे. उन्हाच्या कडाक्यात माझी दाट सावली माणसांना व प्राण्यांना दिलासा देते. लहान मुले माझ्या भोवती खेळतात, तर पक्षी माझ्या फांद्यांवर घरटी बांधतात. निसर्गाचा एक महत्त्वाचा घटक म्हणून मी शांतपणे माझे कर्तव्य पार पाडत असतो.
मानवाच्या जीवनात माझे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. मी प्राणवायू देतो, वातावरण शुद्ध ठेवतो आणि पर्यावरणाचा समतोल राखतो. पावसाचे पाणी धरून ठेवणे, तापमान नियंत्रित करणे तसेच फळे-फुले देणे हे माझे महत्त्वाचे योगदान आहे. मानवाचे आरोग्य व जीवनमान सुधारण्यात माझा मोठा वाटा आहे.
परंतु आजची परिस्थिती अत्यंत चिंताजनक आहे. विकासाच्या नावाखाली माझ्यासारख्या असंख्य झाडांची मोठ्या प्रमाणावर तोड केली जात आहे. त्यामुळे पर्यावरणाचा समतोल बिघडतो, प्रदूषण वाढते आणि निसर्गावर विपरीत परिणाम होतो. याचे दुष्परिणाम शेवटी मानवालाच भोगावे लागतात.
माझी मानवाकडून एकच अपेक्षा आहे की त्यांनी झाडांचे संरक्षण करावे. झाडतोड थांबवून अधिकाधिक वृक्षलागवड करावी. झाडे जिवंत राहिली तरच पृथ्वी सुरक्षित राहील आणि मानवाचे भविष्य उज्ज्वल होईल.
परीक्षेत चांगले गुण मिळवण्यासाठी टिप्स
- लेखन १½ ते २ पानांत पूर्ण करा
- प्रत्येक मुद्द्यावर किमान २–३ वाक्ये लिहा
- भावनात्मक पण परीक्षाभिमुख भाषा वापरा
- शेवटी सकारात्मक संदेश द्या
विद्यार्थ्यांच्या सामान्य चुका
- “मी” ऐवजी “तो/ती” वापरणे
- दिलेले मुद्दे वगळणे
- फार जास्त कथा किंवा कल्पना वाढवणे
- निष्कर्ष न लिहिणे
योग्य रचना, मुद्द्यांचा समावेश आणि सोपी भाषा वापरल्यास आत्मकथन लेखनात उत्तम गुण मिळवता येतात.